20 polskich idiomów, które warto znać. Skąd się wzięły i co znaczą?

Idiomy są jednym z ciekawszych – i czasem najbardziej podstępnych – elementów języka polskiego. Ich znaczenia często nie da się odgadnąć z pojedynczych słów. Żeby je właściwie rozumieć, trzeba znać nie tylko język, ale czasem także trochę historii, dawnych zwyczajów czy realiów codziennego życia.

Idiom to wyrażenie, które ma inne znaczenie niż jego poszczególne słowa. Na przykład „mieć muchy w nosie” nie oznacza, że ktoś naprawdę ma muchy w nosie – oznacza, że jest w złym humorze. Przysłowie to natomiast krótkie zdanie, które mówi coś o życiu, zawiera jakąś radę, mądrość ludową, np. „Co nagle, to po diable”.

Czy łatwo pomylić idiom i przysłowie? Zdecydowanie tak. Oba są utrwalonymi połączeniami słów i często mają przenośne znaczenie. Gdy przyyjrzymy się im dokładnie – zauważymy, że idiom jest częścią zdania, a przysłowie samodzielnym zdaniem.

• Idiomy: „rzucać grochem o ścianę” – bezskutecznie kogoś przekonywać; „mieć dwie lewe ręce” – być niezdarnym, nie umieć czegoś zrobić.
• Przysłowia: „Nie chwal dnia przed zachodem słońca” – nie oceniaj sytuacji, zanim się nie skończy; „Jak sobie pościelesz, tak się wyśpisz” – nasze działania mają konsekwencje.

Dostrzegasz różnicę?

Zauważyłeś, że Polacy bardzo lubią rozmawiać o pogodzie? Właściwie – narzekać, bo cóż, pogoda nigdy nie jest idealna. Większość Polaków ma swój ulubiony serwis pogodowy lub aplikację, z której korzysta. Pogoda to także bezpieczny temat rozmów z sąsiadami i znajomymi (na pewno bezpieczniejszy niż polityka!). Nic dziwnego, że ten temat znalazł odzwierciedlenie w wielu idiomach.

Leje jak z cebra

Znaczenie: pada bardzo intensywnie.

Angielski odpowiednik: It’s raining cats and dogs.

Skąd się to wzięło? „Cebrem” nazywano dawniej drewniane naczynie używane do nabierania i przechowywania wody. Jeśli więc wody spada z nieba tyle, jakby ktoś wylewał całe wiadro, mamy właśnie sytuację, w której leje jak z cebra.

Przykład: Mieliśmy iść na spacer po Krakowie, ale leje jak z cebra, więc chyba zostaniemy w domu.

Rzucać słowa na wiatr

Znaczenie: przyrzekać coś bez zamiaru dotrzymania obietnicy.

Angielski odpowiednik: to say something without meaning it / to make empty promises.

Skąd się to wzięło? Wiatr unosi to, co zostało rzucone w jego stronę; nie da się dogonić tego, co uniósł wiatr.

Przykład: Obiecał, że nauczy się polskiego w trzy miesiące. Zobaczymy, czy to tylko słowa rzucone na wiatr.

Mieć głowę w chmurach

Znaczenie: być roztargnionym, marzycielskim, mało skupionym na rzeczywistości.

Angielski odpowiednik: to have one’s head in the clouds.

Skąd to się wzięło? To jeden z tych idiomów, które mają bardzo podobną konstrukcję w wielu językach. Człowiek, który zamiast stąpać po ziemi „unosi się” wysoko, ma głowę w chmurach.

Przykład: Weronika znowu zapomniała kluczy. Ona naprawdę chodzi z głową w chmurach!

Grom z jasnego nieba

Znaczenie: coś nagłego i niespodziewanego, najczęściej przykra wiadomość albo wydarzenie.

Angielski odpowiednik: a bolt from the blue.

Skąd to się wzięło: Grom pojawiający się nagle podczas burzy jest naturalnym zjawiskiem, natomiast przy ładnej pogodzie i bezchmurnym / jasnym niebie – jest zaskakujący, zadziwiający i groźny.

Przykład: Informacja o zamknięciu firmy była dla wszystkich jak grom z jasnego nieba.

Wpuścić kogoś w maliny

Znaczenie: oszukać kogoś, wprowadzić go w błąd.

Angielski odpowiednik: to lead someone astray / to trick someone.

Skąd to się wzięło: Dzikie zagajniki malinowe bardzo często tworzyły w lasach niezwykle gęste, splątane i – co najważniejsze – kolczaste zarośla (tzw. chruśniaki), łatwo było się w nich podrapać, a trudno wydostać. Dawniej wyrażenie to miało znaczenie dosłowne – wejść w kłujące zarośla.

Przykład: Zapytałem przechodnia o drogę, ale chyba wpuścił mnie w maliny. Zamiast na Rynek trafiłem na Kazimierz.

Zastanawialiście się kiedyś, dlaczego w pracy „harujemy jak woły” albo „tyramy jak konie”, skoro jedyne, co fizycznie dźwigamy, to kubek z kawą? W przeszłości najcięższą robotę wykonywały zwierzęta pociągowe, a nasi przodkowie zgrabnie unieśmiertelnili je w języku. I choć dzisiaj zamiast ciągnięcia ciężkiego pługa tworzymy co najwyżej kolejne tabele w Excelu, te idiomy nadal idealnie oddają nasz ból istnienia przed każdym deadlinem!

Harować jak wół

Znaczenie: ciężko pracować.

Skąd to się wzięło? Zanim wymyślono traktory, woły były główną siłą napędową w rolnictwie. Dzień w dzień ciągnęły ciężkie pługi, co w języku polskim stało się uniwersalnym symbolem najcięższej, fizycznej pracy.

Po angielsku: To work like a dog / To work like a horse (co ciekawe, w krajach anglosaskich do najcięższej pracy zagoniono psy i konie!).

Przykład: Zbliża się koniec miesiąca, więc cały zespół haruje jak woły, żeby domknąć raporty.

Robota nie zając (nie ucieknie)

Znaczenie: Praca, którą odłożysz na później będzie czekać na ciebie.

Skąd to się wzięło? Zające słyną z tego, że w mgnieniu oka potrafią czmychnąć przed drapieżnikiem. Praca – niestety lub stety – nie posiada takich supermocy. Jeśli zostawimy ją na biurku na weekend, w poniedziałek rano będzie tam na nas grzecznie czekać.

Po angielsku: Work can wait / Work won’t run away.

Przykład: Zamykaj już tego laptopa, jest piątek wieczór! Robota nie zając, nie ucieknie.

Zbijać bąki

Znaczenie: leniuchować, odpoczywać.

Skąd to się wzięło? Wyobraźcie sobie pasterzy, którzy spędzali długie, leniwe dnie na łąkach ze swoimi stadami. Ich głównym zajęciem było oganianie się od much i uciążliwych owadów (bąków/gzów), które gryzły krowy. Z czasem to „zbijanie bąków” stało się synonimem leniuchowania, odprężenia, odpoczynku.

Po angielsku: To twiddle one’s thumbs / To slack off.

Przykład: Szef wyjechał na urlop, więc przez pół dnia wszyscy siedzą w kuchni i zbijają bąki przy kawie.

Pracować jak mrówka

Znaczenie: Być bardzo pracowitym, wydajnym, pilnym.

Skąd się wzięło? Wystarczy spojrzeć na mrowisko. To istny cud organizacji! Każda mrówka biega ze swoim małym ciężarem, budując coś znacznie większego od siebie. Ten idiom to hołd dla wytrwałości, dokładności i pracy zespołowej. Jest też odbiciem tego, jak nasi przodkowie pilnie obserwowali naturę, nawet maleńkie mrówki.

Po angielsku: To be a busy bee / To work like a beaver (tutaj królują pszczoły i bobry!).

Przykład: Kasia pracuje jak mrówka, żeby perfekcyjnie przygotować każdą stronę tej prezentacji na jutro.

Wyścig szczurów

Znaczenie: współzawodnictwo, walka bez zahamowań, rywalizacja.

Skąd to się wzięło? To nieco nowszy idiom, który przyszedł do nas z laboratoriów. Naukowcy badali zachowanie szczurów biegających bez końca w kołowrotkach lub pokonujących labirynty żeby zdobyć kawałek pożywienia. Dziś używamy tego zwrotu, by opisać bezlitosną rywalizację w korporacjach.

Po angielsku: Rat race.

Przykład: Mam już dość tego wyścigu szczurów, chyba rzucę korporację i otworzę pensjonat w Bieszczadach.

Gruba ryba

Znaczenie: ważna, wpływowa osoba.

Skąd się wzięło? Dawniej wędkowanie było kwestią przetrwania, a złowienie wielkiej ryby oznaczało powód do dumy, szacunek i pełny brzuch. Dziś „gruba ryba” to osoba ważna, wpływowa i decyzyjna – na przykład prezes firmy.

Po angielsku: A big cheese / A big shot / A big fish.

Przykład: Zarezerwujcie najlepszą salę konferencyjną, jutro przyjeżdżają na negocjacje grube ryby z centrali.

Wziąć byka za rogi

Znaczenie: zmierzyć się z czymś trudnym.

Skąd się to wzięło? Prawdopodobnie z aren hiszpańskiej korridy. Chwycenie byka za rogi wydaje się być najbardziej ryzykownym sposobem, żeby go obezwładnić.

Po angielsku: To take the bull by the horns.

Przykład: Ten projekt sam się nie napisze. Musimy wziąć byka za rogi i zacząć działać.

Lwia część

Znaczenie: duża część, większość.

Skąd się wzięło? Ze starożytnej bajki Ezopa! Opowiada ona o lwie, który poszedł na polowanie z mniejszymi zwierzętami. Gdy przyszło do dzielenia łupów, lew znalazł wymówkę, by wszystko zagarnąć. Z czasem „lwia część” zaczęła oznaczać po prostu największy kawałek tortu (lub pracy).

Po angielsku: The lion’s share.

Przykład: Praktykant zrobił świetny reaserch, ale lwią część zasług przypisał sobie dyrektor działu.

Ranny ptaszek

Znaczenie: osoba, która wcześniej wstaje.

Skąd się wzięło? Kto ma ogród, ten wie – ptaki zaczynają śpiewać tuż przed świtem. Stąd wzięło się określenie na kogoś, kto uwielbia wczesne wstawanie i zawsze przychodzi jako pierwszy na wszelkie poranne spotkania.

Po angielsku: Early bird.

Przykład: Marek to ranny ptaszek, jest przy biurku o siódmej rano i zdąży odpisać na maile, zanim reszta w ogóle wstanie.

Kozioł ofiarny

Znaczenie: osoba, której przypisano błędy, pomimo że nie zawiniła.

Skąd to się wzięło? Źródło jest starożytne i biblijne. Izraelici raz w roku symbolicznie „przenosili” wszystkie swoje winy na kozła, po czym wypędzali go na pustynię, by zabrał problemy ze sobą.

Po angielsku: Scapegoat.

Przykład: System sprzedażowy znowu padł, a zarząd oczywiście szuka kozła ofiarnego w dziale IT.

Jeśli myślicie, że praca to tylko zwierzęce metafory, to jesteście w błędzie. Zanim świat usłyszał o e-mailach, callach i deadlinach, centrum zawodowego wszechświata były hałaśliwe i zakurzone warsztaty rzemieślnicze. Kowale, szewcy, krawcy czy introligatorzy wylewali siódme poty przy swoich stołach, a opisy ich codziennej, fizycznej harówki na stałe weszły do naszego języka. Dziś, choć rzadko machamy młotkiem w biurze, te stare rzemieślnicze powiedzonka idealnie pasują do momentów, gdy walczymy z awarią serwera albo próbujemy szybko domknąć nowy projekt.

Kuć żelazo, póki gorące

Znaczenie: Działać natychmiast, korzystać ze sposobności.

Skąd to się wzięło? Prosto z gorącej kuźni! Kowal wiedział, że metal daje się formować tylko wtedy, gdy jest rozgrzany do czerwoności. Chwila wahania i materiał stawał się twardy jak głaz.

Po angielsku: To strike while the iron is hot.

Przykład: Klient jest zachwycony naszą prezentacją wstępną. Musimy kuć żelazo, póki gorące i od razu wysłać wycenę!

Wziąć coś na warsztat

Znaczenie: Zająć się czymś.

Skąd to się wzięło? Kiedy dawny rzemieślnik planował naprawić zepsuty przedmiot lub stworzyć coś od zera, kładł to na swoim głównym stole roboczym – warsztacie.

Po angielsku: To tackle something / To get to work on something.

Przykład: W tym kwartale bierzemy na warsztat poprawę komunikacji wewnętrznej w firmie.

Doprowadzić kogoś do szewskiej pasji

Znaczenie: Wzbudzić w kimś złość, gniew.

Skąd to się wzięło? Legenda głosi, że dawni szewcy, pracując z twardą, oporną skórą i używając ostrych narzędzi, często uderzali się w palce. Efekt? Siarczyste przekleństwa i wybuchy niekontrolowanego gniewu. Brzmi znajomo, gdy po raz piąty zacina się biurowa drukarka?

Po angielsku: To drive someone crazy / To make someone’s blood boil.

Przykład: Ten wolno działający system księgowy doprowadza mnie dziś do szewskiej pasji.

Grubymi nićmi szyte

Znaczenie: Marna, nieudolna wymówka.

Skąd to się wzięło? Od nieuczciwych krawców! Jeśli mistrz igły chciał pójść na skróty i szybko skończyć ubranie, używał grubej nici i rzadkich ściegów. Oszustwo było widoczne na pierwszy rzut oka, a szwy szybko pękały.

Po angielsku: A transparent lie / Thinly veiled.

Przykład: Tłumaczenia Pawła o tym, dlaczego znowu zawalił termin, są grubymi nićmi szyte.

Przeczytać od deski do deski

Znaczenie: Przeczytać całą książkę, umowę, dokument; od okładki do okładki.

Skąd się to wzięło? Z dawnych warsztatów introligatorskich. Zanim wymyślono miękkie okładki z kartonu, książki oprawiano w prawdziwe, solidne deski obleczone skórą.

Po angielsku: To read from cover to cover.

Przykład: Zanim podpiszemy ten kontrakt, dział prawny musi przeczytać go od deski do deski.

Jeśli czujesz, że Twoja samodzielna nauka języka polskiego potrzebuje wsparcia i chcesz wreszcie przestać harować jak wół nad gramatyką w samotności, najwyższa pora wziąć byka za rogi!

W Centrum Języka Polskiego Varia udowadniamy, że nauka może być przyjemnością. Na naszych zajęciach stawiamy na naukę żywego, praktycznego języka w świetnej atmosferze.

Kuj żelazo, póki gorące i dołącz do jednej z naszych grup!

Sprawdź pełną ofertę naszych kursów i wybierz  idealny dla siebie: kursy stacjonarne lub kursy online.

Autorką artykułu jest Anna Krzeczkowska-Ślusarczyk – absolwentka polonistyki, filmoznawczyni i tłumaczka, zajmująca się redakcją publikacji poświęconych historii i dziedzictwu lokalnemu. Współtworzy książki dokumentujące pamięć miejsc i społeczności, szczególnie w projektach związanych z Krakowem i Wieliczką.